دکتر حمید بهنگار رئیس انجمن فناوری اطلاعات و ارتباطات استان تهران وابسته به اتاق بازرگانی صنایع معادن و کشاورزی
اقتصاد دریا محور یا همان اقتصاد آبی در دهه های اخیر به یکی از مهمترین رویکردهای توسعه پایدار در جهان تبدیل شده است. در شرایطی که منابع زمینی با محدودیتهای جدی روبه رو هستند و فشارهای زیست محیطی بر کشاورزی سنتی افزایش یافته نگاه به دریاها و اقیانوسها به عنوان منبعی عظیم برای تأمین غذا انرژی و اشتغال بیش از پیش اهمیت یافته است. بر اساس گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد بیش از ۲۰ درصد پروتئین حیوانی مصرفی بشر از منابع دریایی تامین میشود و پیش بینی میشود تا (FAO) سال ۲۰۵۰ این سهم به بیش از ۳۰ درصد برسد این روند نشان میدهد که کشاورزی دریایی شامل آبزی پروری پرورش جلبکها و گیاهان دریایی میتواند به یکی از ارکان اصلی امنیت غذایی جهان بدل شود.
ایران با داشتن بیش از پنج هزار و هشتصد کیلومتر خط ساحلی در شمال و جنوب از موقعیتی استثنایی برای توسعه کشاورزی دریایی برخوردار است. دریای خزر در شمال و خلیج فارس و دریای عمان در جنوب دو پهنه آبی مهمی هستند که میتوانند بستر رشد صنایع مرتبط با اقتصاد دریا محور باشند. با وجود این ظرفیت ها سهم ایران از اقتصاد آبی جهانی هنوز بسیار ناچیز است. در حالی که ارزش اقتصاد آبی جهان بیش از دو و نیم تریلیون دلار در سال برآورد میشود سهم ایران کمتر از دو درصد تولید ناخالص داخلی است. این شکاف بزرگ نشان میدهد که فرصتهای عظیمی برای توسعه وجود دارد که تاکنون مغفول مانده است.
یکی از مهمترین بخشهای اقتصاد دریامحور کشاورزی دریایی است. ایران سالانه حدود یک میلیون و دویست هزار تن محصولات شیلاتی تولید میکند که بخش عمده آن از صید سنتی به دست می آید. اما ظرفیت آبزی پروری دریایی در کشور بسیار فراتر از این ارقام است بر اساس برنامه های وزارت جهاد کشاورزی هدف گذاری شده که تا سال ۱۴۰۵ تولید آبزیان پرورشی به بیش از دو میلیون تن برسد این افزایش تولید نه تنها میتواند نیاز داخلی را تأمین کند بلکه امکان صادرات گسترده به کشورهای همسایه و بازارهای جهانی را نیز فراهم می آورد. برای نمونه چین به عنوان بزرگترین تولید کننده آبزیان پرورشی جهان سالانه بیش از ۶۰ میلیون تن تولید دارد و صادرات آن به بیش از ۲۰ میلیارد دلار میرسد ایران با توجه به موقعیت جغرافیایی و دسترسی به بازارهای منطقه ای میتواند بخشی از این بازار را به خود اختصاص دهد. پرورش جلبکهای دریایی نیز یکی دیگر از حوزه های نوظهور در کشاورزی دریایی است. جلبکها نه تنها به عنوان منبع غذایی بلکه به عنوان ماده اولیه در صنایع دارویی آرایشی بیوتکنولوژی و حتی تولید سوختهای زیستی کاربرد دارند ارزش بازار جهانی جلبکهای دریایی در سال ۲۰۲۲ بیش از ۱۵ میلیارد دلار برآورد شده و پیش بینی میشود تا سال ۲۰۳۰ به بیش از ۳۰ میلیارد دلار برسد ایران با داشتن سواحل طولانی در دریای عمان و خلیج فارس شرایط مناسبی برای پرورش جلبک دارد مطالعات نشان میدهد که تنها در سواحل مکران میتوان سالانه بیش از ۵۰۰ هزار تن جلبک پرورش داد که ارزش اقتصادی آن بالغ بر دو میلیارد دلار خواهد بود.
فناوریهای نوین نقش کلیدی در توسعه کشاورزی دریایی دارند استفاده از سامانه های هوشمند پایش کیفیت آب رباتهای زیر آبی برای کنترل مزارع پرورش ماهی و فناوریهای ژنتیکی برای اصلاح نژاد آبزیان دستیابی به کشتهای ترکیبی مانند جلبک – صدف – ماهی از جمله ابزارهایی هستند که میتوانند بهره وری را افزایش دهند بومی سازی فناوریها با توجه به شرایط اقلیمی و فرهنگی میتواند فرصت بی بدیلی برای توسعه اقتصاد دریا محور در ایران باشد. همچنین ایجاد ظرفیتهای بسته بندی زیست تخریب محور و ایجاد روش های نوین نگهداری همچنین استفاده از ظرفیت اقتصاد دریا میتواند در تولید انرژیهای تجدید پذیر سر فصل جدیدی را بگشاید که تا کنون تمرکز کمتری به این موضوع وجود داشته است.
در حال حاضر کشورهایی مانند نروژ و ژاپن با استفاده از اینترنت اشیاء و هوش مصنوعی در مزارع پرورش ماهی توانسته اند میزان تلفات را تا ۳۰ درصد کاهش دهند و بهره وری را تا ۴۰ درصد افزایش دهند. ایران نیز میتواند با سرمایه گذاری در این حوزه ها کشاورزی دریایی خود را متحول کند برای مثال استفاده ازپهپادهای دریایی برای پایش دما شوری و اکسیژن آب میتواند به مدیریت بهتر مزارع کمک کند و هزینه ها را کاهش دهد. یکی از مهمترین پیامدهای توسعه کشاورزی دریایی ایجاد مشاغل جدید است. بر اساس برآوردهای سازمان بین المللی کار هر یک میلیون تن تولید آبزیان پرورشی میتواند بیش از ۵۰ هزار شغل مستقیم و غیر مستقیم ایجاد کند. این مشاغل شامل صیادان کارگران مزارع پرورش ماهی متخصصان تغذیه آبزیان کارشناسان زیست محیطی مهندسان فناوریهای دریایی و فعالان صنایع تبدیلی میشود در ایران اگر تولید آبزیان پرورشی به دو میلیون تن برسد میتوان انتظار داشت که بیش از ۱۰۰ هزار شغل جدید ایجاد شود. این امر میتواند نقش مهمی در کاهش بیکاری به ویژه در استانهای ساحلی مانند هرمزگان بوشهر سیستان و بلوچستان و گیلان ایفا کند. علاوه بر اشتغال زایی توسعه کشاورزی دریایی میتواند به بازگشایی اقتصادی کشور کمک کند. صادرات محصولات دریایی یکی از راههای مهم برای افزایش درآمد ارزی است.
در سال ۲۰۲۱ صادرات جهانی محصولات شیلاتی بیش از ۱۵۰ میلیارد دلار بوده است. ایران با افزایش تولید و بهبود کیفیت میتواند سهم بیشتری از این بازار را به دست آورد. برای مثال تنها بازار کشورهای حوزه خلیج فارس سالانه بیش از ۵ میلیارد دلار واردات محصولات شیلاتی دارد که ایران میتواند بخش عمده ای از آن را تأمین کند. همچنین توسعه صنایع تبدیلی مانند تولید کنسرو ماهی پودر ماهی و مکملهای غذایی میتواند ارزش افزوده بیشتری ایجاد کند. از منظر زیست محیطی کشاورزی دریایی اگر به صورت پایدار مدیریت شود میتواند به کاهش فشار بر منابع طبیعی کمک کند صید بی رویه یکی از تهدیدهای جدی برای ذخایر ماهی در جهان است. بر اساس گزارش بیش از ۳۴ درصد ذخایر ماهی جهان در معرض بهره برداری بیش از حد قرار دارند توسعه آبزی پروری FAO میتواند جایگزینی برای صید بی رویه باشد و به حفظ تنوع زیستی کمک کند همچنین پرورش جلبکها میتواند به جذب دی اکسید کربن و کاهش تغییرات اقلیمی کمک کند مطالعات نشان داده اند که هر هکتار مزرعه جلبک میتواند سالانه بیش از ۲۰۰ تن دی اکسید کربن جذب کند.
با این حال توسعه کشاورزی دریایی در ایران با چالشهایی نیز روبه رو است. کمبود سرمایه گذاری نبود زیر ساختهای مناسب ضعف در قوانین و مقررات و محدودیتهای ناشی از تحریمها از جمله موانع اصلی هستند برای غلبه بر این چالشها لازم است سیاست گذاران برنامه ای جامع و بلند مدت تدوین کنند. ایجاد صندوق های سرمایه گذاری ویژه برای پروژههای کشاورزی دریایی حمایت از استارتاپهای فعال در حوزه فناوری های دریایی و همکاری با کشورهای پیشرو میتواند مسیر توسعه را هموار کند.
در نهایت اقتصاد دریا محور مبتنی بر کشاورزی دریایی میتواند به یکی از موتورهای اصلی رشد اقتصادی ایران تبدیل شود. این حوزه نه تنها امنیت غذایی کشور را تقویت میکند بلکه فرصتهای شغلی جدید ایجاد میکند درآمد ارزی افزایش میدهد و به بازگشایی اقتصادی کشور کمک میکند اگر ایران بتواند سهم خود از اقتصاد آبی را از کمتر از دو درصد فعلی به ده درصد در افق ۱۴۱۰ برساند تحولی بنیادین در ساختار اقتصادی کشور رخ خواهد داد تحقق این هدف نیازمند عزم ملی سرمایه گذاری هدفمند و بهره گیری از فناوریهای نوین است. دریاها و سواحل ایران سرمایه ای ملی هستند که میتوانند آینده ای متفاوت برای اقتصاد کشور رقم بزنند به شرط آنکه نگاه راهبردی و پایدار به آنها وجود داشته باشد.